Bir sonraki Irak hükümetini bekleyen en önemli sorular arasında kamu sektöründeki harcamaları nasıl azaltacağı ve aynı zamanda 2,5 milyon işsiz Iraklı’nın acilen ihtiyaç duyduğu istihdam ihtiyacını hangi yolla karşılayacağıdır.Şu anda ulusal işsizlik oranının yüzde 16’ya[1]varmasıyla, politik karar alıcılar nezdinde, kamuda istihdamı arttırmaya devam etmek yerine, istihdam noktasında özel sektöre odaklanması gerektiği konusunda fikir birliği vardır.Ancak ülkede büyük yabancı yatırımların güvenceye alınması ve gençlerin yüksek işsizlik oranlarının -% 36 olarak tahmin ediliyor – üstesinden gelmek, kamu sektörü ücret faturasını genişletmeksizin yakın vadede son derece zor olacak.

Bir yaklaşım, üretken olmayan devlet kurumlarının sayısını azaltıp üretken sektörlerde iş yaratımı için alan yaratmak amacıyla aşırı istihdamın neden olduğu şişirilmiş işletme maliyetlerini azaltmayı önermektedir.

Irak kamu sektörü içindeki en büyük karadelikler arasında harcamalarıyla devlete ait kuruluşlar bulunmaktadır.Bunlar, kendilerini finanse eden kuruluşlar oldukları için, yıllık federal bütçeye dahil edilmezler. Büyük ölçüde kârsız ve maaşlar da dahil olmak üzere önemli harcamaları karşılayabilmek için devlet bankalarından gelen yumuşak kredilere ve devlet bütçesinden alınan özel hibelere bağlıdırlar.

2015 yılına ait resmi veriler, son yıllarda bazılarının birleşmesine rağmen, ülke çapında toplam 176 KİT olduğunu göstermektedir.2013 itibariyle, sadece 44 KİT kâr elde etmekteydi ve bu rakam 2014’te petrol fiyatlarının düşmesinden bu yana azaldı.[2]Şeffaflık eksikliği, en büyük sorunlardan biri sayılmakta ve KİT’lerinde çalışanların oranı bilinmemektedir. Bu, istihdam rakamları federal bütçede yıllık olarak yayınlanan bakanlıklar ve diğer devlet kurumlarının aksinedir.2010 verileri, 633.000 KİT çalışanının (müteahhitler ve günlük ücretliler dahil) bulunduğunu ve bu durumun o zamandan beri artmakta olduğunu göstermektedir.[3]

KİT’lerin yasal dayanağı, son olarak 2015’te beşinci kez değiştirilen büyük ölçüde 1997’de tasvip edilen 22. Sayılı Kamu Şirketleri Kanunu’dur.KİT’lerin mülkiyeti, Sanayi ve Madenler Bakanlığı, Elektrik Bakanlığı, Petrol Bakanlığı ve Maliye Bakanlığı da dahil olmak üzere 14 bakanlığa aittir.

2015’teki 136 KİT ile ilgili veriler, toplam harcamalarının 2013 yılında 31,3 milyar dolara ulaştığını göstermektedir.2015 yılına kadar harcamalar 6 milyar dolar azaldı, ancak bu KİT’lerin dörtte birinden azı kâr ediyordu.Karşılaştırıldığında, maaş ve ücretlere yapılan harcamalar 2013 yılında 4,5 milyar dolardı ve sadece ayda 900 doların biraz üzerinde ücretlerle 2015’te sadece 4.4 milyar dolara düştü.2013 ve 2015 yılları arasında daimi çalışanlarda % 8,4’lük bir düşüş yaşanırken, aynı dönemde günlük ücret alanların sayısı % 43,4 oranında azalmıştır.

2012 2013 2014 2015
Toplam maaş ve ücret (milyon USD) 4.1 4.5 4.6 4.4
Toplam çalışan sayısı 354,713 354,713 348,122 336,041
Sözleşmeli çalışanların toplam sayısı 33,066 41,463 41,269 43,836
Günlük ücretlilerin toplam sayısı 31,733 34,187 26,814 19,333
Toplam gelirler (milyar dolar) 24.9 27.5 26.9 22.0
Toplam harcamalar (milyar dolar) 27.7 31.3 29.2 25.0

136 KİT’lerden gelen veriler. Kaynak: Irak Hükümeti / Dünya Bankası

Savunma Bakanlığı’nın sahip olduğu KİT’lere daha yakından bakıldığında, daha geniş bir şekilde bu sorun hakkında bilgi elde edebiliriz.Altı firmadan sadece bir tanesi el tabancaları gibi küçük silahlar üretme kapasitesine sahiptir ve Hamurabi olarak meşhurdur.6 şirketin tamamı da kârsızdır, temel altyapıya sahip değildir ve modern bir pazarda rekabet etmek için hiç uygun değildir.2003’ten bu yana 20.000’den fazla çalışan için maaş ve ücretlere 800 milyon dolar harcanmış olmasına rağmen, bu başarısız KİT’lerin sürdürülmesinin mantığı oldukça basittir: Onlar,istihdam yaratma yoluyla kamu yararına hizmet ederler ve küçültülme ya da tasfiye edilmeleriyle ilgili daha önceki her teşebbüs politik olarak riskli olarak algılanmıştır.

Ancak, Başbakanlık Danışma Komitesi tarafından hazırlanan bir 2015 hükümet stratejisi, KİT’leri küçülten, çalışanları ilgili bakanlıklara aktaran, kapasite oluşturmak için eğitim merkezleri kurarak kurtarılamaz KİT’leri tasfiye eden büyük bir revizyon ihtiyacını vurgulamaktadır.Raporda ayrıca erken emeklilik teklif edilebilecek 50 yaş üstü 181.000 ve en az 15 yıl hizmet veren çalışana ve böylece işgücünün dörtte bir oranında azaltılabileceğine işaret edilmektedir.

22 sayılı yasa kapsamındaki maddelere istinaden büyüme potansiyeli olmayan KİT’lerin derhal tasfiye edimesi istenebilir.Bu, Savunma Bakanlığı’na ait 5 şirketi de içeren en az 20 KİT’i kapsayacaktır.Ayrıca, ticari olmayan KİT’leri, kamu harcamaları tasarısına entegre edilebilecek şekilde yeniden düzenlemek ve bütçe harcamalarında daha fazla şeffaflık sağlamak mümkündür.

Şeffaflık sorunlarını ele almak, herhangi bir reform girişimi yönünde başlamak için iyi bir yerdir. 2017 yılında kabine tarafından kabul edilen KİT İyi Yönetişim Beyannamesi doğrultusunda bir dizi iyi yönetişim uygulaması kabul edilebilir.Bu, finansal performans hakkında toplu raporların yayınlanmasını, yıllık olarak üçüncü tarafların bağımsız denetim yapmasını ve devlet tarafından yapılan mali yardımların ilan edilmesi yoluyla mali hesap verebilirliği arttırmayı içermektedir.Her bir KİT içindeki istihdam sayısının güncel bir dökümü, devlet bankalarının bütçe dışı finansmanını izleyen ve kaydeden kapsamlı bir bilgi sisteminin parçası olarak raporlanmalıdır.

Devlete ait işletmelerin reformuna öncelik vermek, kamu sektörü harcamalarının azaltılmasının ötesinde bir ek faydaya sahiptir.KİT’ler tekel yaratma ve özel teşebbüsün dışına çıkmayla ünlüdür.Aşırı istihdam sorunları ele alınarak, bu şirketlerin birçoğu kamu-özel sektör ortaklıkları aracılığıyla cazip yatırım fırsatlarına dönüştürülebilir ve böylece özel sektörün büyümesi teşvik edilebilir. Doğal olarak, bu reform tedbirlerini kabul etmeye yönelik her türlü girişim, kazanılmış çıkarlardan gelen popüler muhalefetle karşı karşıya kalacaktır.Bu yüzden bir sonraki hükümet, yaklaşımını kamuoyuna ikna edici bir şekilde iletebilmeli ve nihayetinde bunun uzun vadede daha iyi iş olanaklarına yol açacağını göstermelidir.


Kaynaklar:

[1]http://documents.worldbank.org/curated/en/255111529495871846/Jobs-in-Iraq-A-Primer-on-Job-Creation-in-the-Short-Term

[2]http://www.iraqdatabank.org/storage/app/uploads/public/5bb/2c8/0d9/5bb2c80d92548465

[3]http://blogs.lse.ac.uk/mec/2018/07/31/analysing-growth-trends-in-public-sector-employment-in-iraq

SHARE
El-Beyan Araştırma ve Planlama Merkezi'nde araştırma bölümü başkanıdır. Dışişleri ve Kurumsal Reform uzmanıdır. Londra Üniversitesi Doğu ve Afrika Çalışmaları Fakültesi’nde Uluslararası Araştırmalar ve Diplomasi bölümünde yüksek lisans yapmıştır.