نوشتۀ علی زیاد العلی، پژوهشگر و کارشناس امور بین‌المللی و راهبردی

پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) مجموعه­ای امنیتی و راهبردی است که به‌سبب داشتن توان و قدرت راهبردی و افزون‌بر آن، امکانات نظامی کشورهای عضو مانند ایالات متحدۀ آمریکا و کشورهای اروپایی، از جایگاهی جهانی برخوردار است. 29 کشور عضو این پیمان‌اند. ناتو در بسیاری از عملیات­ها، در زمینۀ مبارزه با تروریسم در عراق، مشارکت دارد. ازجمله می­توان به ورود این پیمان به ائتلاف بین‌المللی ضد داعش اشاره کرد که تأثیر زیادی در فرایند مبارزه با این گروه تروریستی داشت. ازآنجایی‌که این پیمان، عراق را «شریکی راهبردی در خاورمیانه» می­داند، 23 کشور از اعضای ناتو در آموزش و پشتیبانی نظامی عراق از طریق کمک­های مالی و سرمایه­گذاری نظامی و لجستیک همکاری می‌کنند و ناتو در راستای توسعۀ روابط راهبردی با عراق گام برمی‌دارد. نخستین تجلیات این اقدام، اعزام یگان­های آموزش با نام اختصاری (NTM-I) بود. این یگان­ها فعالیت خود را عملاً از سال 2004 م آغاز کردند و بیش از 15000 افسر عراقی را آموزش دادند.

  1. مراحل توسعۀ روابط راهبردی بین عراق و ناتو

امضای شماری پروتکل همکاری مشترک نظامی در اجلاس استانبول در سال 2004 م، سرآغازروابط راهبردی بین عراق و پیمان ناتو بود. این پروتکل­ها شامل آموزش نیروهای امنیتی عراق به‌ویژه نیروهای ویژه این کشور و نیز ایفای نقش در ارتقای سطح نیروهای امنیتی ازجمله «ارتش و پلیس» بود[1].

در سال 2011 م، ناتو با اعطای عضویت راهبردی به عراق موافقت کرد و در پی آن در سال 2012 م، برنامة مشارکت و همکاری فردی با توافق دو طرف امضا شد. این امر چارچوب گفت‌وگوی سیاسی و همکاری راهبردی را فراهم ساخت. در این سال، عراق به‌عنوان شریک راهبردی[2]پیمان ناتو شناخته شد. کارکرد این شراکت ارتقای سطح همکاری­های نظامی در راستای افزایش توان نظامی راهبردی عراق بود. در سال 2014 م، حیدر العبادی، نخست‌وزیر عراق، در حاشیة دیدار خود از محل استقرار پیمان در بروکسل، خواهان ارتقای همکاری­های نظامی و نیز افزایش کمک­های نظامی به نیروهای عراقی در جنگ با داعش شد. پس از آن، اعضای پیمان ناتو از آمادگی خود جهت بررسی و اتخاذ تدابیری با عراق خبر دادند که در چارچوب تلاش­ها برای ایجاد توان دفاعی و امنیتی مرتبط و وابسته به پیمان ناتو در این کشور بود. پیرو این درخواستِ دولتِ عراق، ناتو در سال 2015 م، با بسته­ای از اقدامات در جهت ایجاد توان دفاعی و کمک­رسانی به عراق در تعدادی از بخش­هایِ نظامیِ دارای اولویت موافقت کرد. در این راستا برخی خدمات تاکتیکی ارائه شد که در رأس آن­ها آموزش یگان­هایی از نیروهای عملیات ویژة عراقی بود[3].ناتو از اقدامی جهت آموزش نیروهای عراقی و ارتقای سطح آمادگی آن­ها به‌ویژه پس از حمله علیه داعش خبر داد و آن را گروه تمرکز راهبردی نامید. افزون‌بر این ناتو به افزایش و فشرده­سازی آموزش­های نظامی و ارتقای توان نیروهای امنیتی در دیگر زمینه­ها ازجمله خنثی­سازی مین و مبارزه با تله‌های انفجاری اقدام نمود.

در اجلاس پیمان ناتو در سال 2016 م، سرانِ کشورهایِ عضو تصمیم گرفتند تا از طریق استفاده از هواپیماهای شناسایی و سوخت­رسانیِ وابسته به سازمان پیمان آتلانتیک شمالی، از ائتلاف بین‌المللی ضد داعش به‌طور مستقیم حمایت کنند. در این اجلاس برای تأسیس سازمان مبارزه با تروریسم عراق و افزایش آموزش نیروهای آن توافق شد. در سال 2017 م، ستاد مشترکی متشکل از عناصر سازمان اطلاعات عراق و نظامیان عراقی در محل استقرار پیمان آتلانتیک شمالی در بغداد تأسیس شد. وظیفة این ستاد هماهنگی فعالیت­های آموزشی، توانمندسازی و حمایت از نیروها و نهادهای امنیتی عراق بود[4].

پیمان ناتو و عراق در چارچوب گفت‌وگویی راهبردی و همکاری­ای عملی گام برمی‌دارند که علاوه‌بر ارتقای سطح آموزش­های نظامی در عراق و ارائۀ خدمات مستشاری براساس درخواست دولت، هدف دیگری چون توسعة توانمندی­های نیروها و نهادهای امنیتی و دفاعی عراق و دانشگاه­های دفاع ملی این کشور را دنبال می‌کند، به‌ویژه بعد از شکست داعش در عراق و بازپس‌گیری حاکمیت همۀ سرزمین­های تحت سیطره آن در واپسین ماه­های سال 2017 م.

  1. محتوای همکاری راهبردی عراق و ناتو

پیش از این گفتیم که پیمان ناتو نقش مهمی در زمینة آموزش و آماده­سازی نیروهای امنیتی عراق دارد. این پیمان اجرای بسیاری از برنامه­های راهبردی و تاکتیکیِ مختص نیروهای عراقی به‌ویژه در حوزه­های مبارزه با تروریسم، مین­زدایی، نبرد شهری، بررسی و شناسایی کانون­های تروریستی و همة عرصه­های جنگ الکترونیک را به عهده گرفته است. برنامه­های مشترکی ناتو و عراق را می­توان در چند محور زیر خلاصه کرد:

  • مبارزه با تروریسم:

ناتو با تکیه بر توان نظامی پیشرفته و متکاملی که در اختیار دارد و نیز توانمندی‌های خود برای اجرای مجموعه­ای به‌هم‌پیوسته از عملیات نظامی ضد داعش،مشتمل بر برنامه­ریزی عملیاتی و به‌کارگیری امکانات نظامی، با مشارکت تعداد زیادی از اعضا، عراق را در مبارزه با تروریسم حمایت می­کند. این پیمان راهبرد ویژه­ای در مبارزه با تروریسم برای خود تعریف کرده است. مبارزه با تروریسم نخستین گام ناتو در حمایت از عراق است که مستلزم پایبندی همة کشورهای عضو به آن خواهد بود. در حال حاضر، عراق اندک‌اندک به شریکی راهبردی برای مبارزه با تروریسم در خاورمیانه بدل می­گردد[5].

  • برنامه‌ریزی نظامی:

عملکرد موفق نهادهای امنیتی عراق در مبارزه با تروریسم مبتنی بر مدیریتِ راهبردیِ عملیاتِ مشترک با ناتو و ائتلاف بین‌المللی است که جهشی کیفی در مدیریت صحنة نبرد با داعش به‌ویژه در جنگ شهری ایجاد کرده است. برنامه­ریزی، سازماندهی، صدور اوامر، هماهنگی و نظارت از ویژگی­های اساسی همکاری عملیاتی بین عراق و ناتو در چهارچوب ائتلاف بین‌المللی مبارزه با داعش به شمار می­رود[6].

  • بازسازی ساختار بخش نظامی و امنیتی:

ناتو تلاش می­کند در آموزش افسران نیروهای مسلح عراق شخصیت شغلی را اضافه کند. همچنین دانشکدة افسری عراق را توسعة شغلی دهد و مأموریت راهبردی خود را با تحول دکترین نظامی در عراق تکمیل کند. ناتو مأموریت­های آموزشی خاصی برای بعضی رده­های نیروهای عراقی دارد، به‌ویژه برای نیروهای عملیات ویژه. این مأموریت‌های ناتو کمک شایانی به ارتقای سطح آمادگی نیروهای امنیتی عراق می­کند.

  • دفاع و امنیت الکترونیک:

ناتو در جهت افزایش توانمندی عراق در حوزة امنیت و دفاع سایبری و توسعة آن عمل می­کند. باتوجه‌به استفادۀ روزافزون از فناوری دیجیتال برای اهداف تروریستی، ناتو با اتخاذ تدابیری در راستای کاهش خطرات این فناوری سبب افزایش توان بازدارندگیِ عراق می­شود. تمرکز ناتو در خلال آموزش­ها بر عملیات­هایی خواهد بود که سلامت و محرمانه‌بودن اطلاعاتِ مربوط به نهادهای راهبردی و امنیتی عراق را تضمین می­کند. این پیمان از طریق کادر آموزشی خود در راستای مقابله با خطرات امنیتی و دیگر تهدیداتی با ماهیت فناورانه عمل می­کند[7].

  • مبارزه با فساد:

ناتو با افزایش آموزش­های مرتبط با بررسیِ مواردِ فساد در نهادهای امنیتی عراق و نیز واردکردن سیستم­های الکترونیکی در فرایند مدیریت و نظارت سازمانی با هدف ارتقای سطح شفافیت در مدیریت نهادهای امنیتی عراق، نقش مهمی در افزایش توانمندی­های عراق در حوزة مبارزه با فساد امنیتی و نظامی ایفا کرده است.

  • حفاظت از تجهیزات و ادوات نظامی:

ناتو یگان­های خاصی از نهادهای امنیتی و به‌طور مشخص وزارت دفاع را با هدف حفاظت از تجهیزات نظامی به‌ویژه در حوزة حفاظت الکترونیک آموزش می­دهد؛ زیرا عراق بسیاری از تجهیزات و ادوات نظامی نیروهای پیمان ناتو را استفاده می­کند. بدین شکل از مربیان ناتو برای ارتقای سطح مهارت­های سربازان خود در تعامل با سلاح­ها و ادوات نظامی مدرن به‌ویژه در حوزة سلاح­های الکترونیکی بهره می­برد[8].

  • حرفه­ای‌کردن نیروهای امنیتی از طریق آموزش:

چالشی که ناتو با آن مواجه بود، مرحلة انتقال از آموزش‌دهنده به ناظر آموزش بود. به این معنا که کشور عراق در نهایت به توانایی تأسیس سازمانی با هدف آموزش نیروهای امنیتی دست یابد و در چارچوب روابط راهبردی گسترده­تر با ناتو، بتواند به شکل مستقیم آن را هدایت و مدیریت کند. پس از سال 2010 م، که سرآغاز عقب‌نشینی نیروهای آمریکایی از عراق بود، نیروهای مسلح عراق و وزارت کشور مسؤولیت­های امنیتی بیشتری را به عهده گرفتند. فعالیت­های اصلی ناتو در طی دورة انتقال، یکپارچه‌سازی آموزش افسران امنیتی، آموزش نیروهای پلیس فدرال، کمک‌رسانی به مدیریت مرزبانی و افزایش توانمندی­های نیروهای ویژة عراق بود[9].

3.آیندة همکاری راهبردی بین عراق و ناتو

آیندة همکاری راهبردی بین عراق و ناتو در سخنان فرماندة ستاد فرماندهی مرکزی ایالات متحدۀ آمریکا در خاورمیانه، جوزف وتل، نمایان است. وی تأکید می­کند که پیمان آتلانتیک شمالی در پاییز 2018 م، پایگاهی نظامی در عراق افتتاح خواهد کرد. وتل همچنین اشاره می­کند که در کنار دیگر فوایدی این پایگاه، نقش اصلی این پایگاه انجام مأموریت­های آموزشی خواهد بود. این پایگاه تأثیر زیادی در توسعة نیروهای امنیتی عراق خواهد گذاشت و به شکل کلی در اصلاحات بخش امنیتی که کشور عراق آن را شروع کرده است، کمک شایانی خواهد کرد. نیروهای ناتو، که به‌زودی وارد عراق خواهند شد، پایگاهی نظامی در این کشور تأسیس می­کنند که علاوه‌بر ادوات زرهی و بالگردهای جنگی و … بیش از 250 نظامی و مربی نظامی در آن مستقر خواهند شد[10].

هدف از تأسیس پایگاه نظامی پیمان ناتو اندکی پیش از پایان سال 2018 م، تقویت همکاری­های راهبردی بین عراق و ناتو در چارچوب کمک­های نظامی، توسعة آموزش نیروهای عراقی، پشتیبانی، حمایت از بازسازی ساختار امنیت ملّی به شکلی پویاتر و تأسیس دانشکده­های جدید نظامی است. افزون‌بر آنچه گفته شد، تبادل آرائی بین پیمان ناتو و عراق برای تشکیل نیرویی ویژه با هدف انجام مأموریت­های ویژه و خاص بر علیه باقیماندة گروهک تروریستی داعش در عراق و سوریه صورت گرفته است که در نوع خود جهشی کیفی و چشمگیر در قابلیت­های امنیتی عراق در خاورمیانه به شمار می­رود.

چکیده:

می­توان گفت که نقش ناتو در عراق از رهگذر نقش تاکتیکی آن به‌خوبی آشکار می­شود. نقشی که زمینه‌ساز روابطی بلندمدت است. از زمانی که نمایندگی ناتو در سال 2004 م و پیرو درخواست دولت موقت عراق (با استناد به مقررات قطع‌نامۀ شمارۀ 1546شورای امنیت سازمان ملل متحد) امر آموزش در عراق را بر عهده گرفت. هدف این نمایندگی کمک به تحول ساختار نیروها و نهادهای امنیتی در عراق و آموزش نیروهای آن بود تا این کشور توان نظامی پویا و مستمری در اختیار داشته باشد و بتواند با چالش­ها و تهدیدات تروریستی مقابله کند. نمایندگی ناتو در عراق به هیچ‌وجه مأموریت جنگی نداشته است؛ بلکه مأموریت­ آن از نقطه‌نظر عملکرد و وظایف، راهبردی بوده­اند. تمرکز تاکتیکی این نمایندگی بر آموزش و راهنمایی بوده و همۀ فعالیت­های آن با دولت عراق و معاون فرماندهی کل آموزش هماهنگ شده است. افزون‌بر این ناتو جهت تأسیس صندوقی اعتباری برای عراق اقدام کرده که هدف نهایی آن جمع­آوری کمک­های مالی و نظامی برای این کشور است. این اقدام در نوع خود گامی مهم برای تقویت توان نظامی عراق به شمار می­رود.


[1]- جهاد عودة، الأسس العسكرية لتوجهات حلف الناتو إزاء الشرق الأوسط، مجلة السياسة الدولية، العدد 159، مركز الأهرام للدراسات الاستراتيجية، 2005، ص: 32.

[2]- Philip H. Gordon, Give NATO a Role in Post-war Iraq, brookings.edu, 2003, An article published on the International Information Network at the following link

https://www.brookings.edu/opinions/give-nato-a-role-in-post-war-iraq/

[3]-حمدي وصفي، العلاقات الأطلسية الشرق أوسطية “دراسة في الأبعاد”، ط 1، دار المعالم العربية للطباعة والنشر، القاهرة، 2016، ص: 244.

[4]-Robin Emmott, at U.S. urging, NATO agrees training mission in Iraq, Reuters news agency, 2018, An article published on the International Information Network at the following link

https://www.reuters.com/article/us-mideast-crisis-iraq-nato/at-u-s-urging-nato-agrees-training-mission-in-iraq-idUSKCN1FZ1E5

[5]- وحيد منتصر، مستقبل التواجد العسكري للحلف الشمال الأطلسي في الشرق الأوسط، ط 1، دار النور للطباعة والنشر، القاهرة، 2017، ص: 165.

[6]- Steven reched, Relations with Iraq, north Atlantic treaty organization, 2018, An article published on the International Information Network at the following link

https://www.nato.int/cps/su/natohq/topics_88247.htm

[7]- Aaron Mehta, NATO to create formal training mission in , defensenews.com, 2018,An article published on the International Information Network at the following link

https://www.defensenews.com/smr/munich-security-forum/2018/02/15/nato-to-create-formal-training-mission-in-iraq/

[8]- حمدي وصفي، مصدر سبق ذكره، ص: 239.

[9]- حمدي وصفي، مصدر سابق، ص: 241.

[10]-جوزيف فوتيل، الناتو بصدد افتتاح قاعدة له في العراق الخريف المقبل، شبكة قنوات روسيا اليوم، 2018، مقال منشور على شبكة المعلومات الدولية الإنترنيت على الرابط الآتي: https://arabic.rt.com/middle_east/958595