امروزه مسئلۀ شراکت در آب‌های بین‌المللی در منطقۀ خاورمیانه با مشکلات عدیده‌‌ای مواجه است، که این امر به سبب نیاز به احداث پروژه‌های متعدد بر رودخانه‌ها و یا ایجاد سدها به‌منظور رفع کمبود آب در برخی از مناطق کشورهای حوضۀ آبخیز است؛ همان‌طور که با ساخت سد روی رودخانۀ دجله، در ارتباط با تركیه و عراق، یا در اتیوپی و مصر و با ساخت سد النهضه روی رودخانۀ نیل رخ داد.
این کشورها در جهت احداث پروژه‌هایی بر این رودخانه‌ها به‌منظور حداکثر بهره‌‌برداری از منابع آب آن برای آبیاری مساحت بزرگ‌تری از زمین‌های کشاورزی و همچنین ساخت نیروگاه‌های تولید برق گام برداشتند تا بتوانند از آنها برای صادرکردن برق استفاده کنند و یا کسری و نقص موجود در سطح تولید مواد غذایی و یا انرژی برق را جبران کنند.
شراکت بین‌المللی آب در بین کشورها با بسیاری از مشکلات حقوقی نیز روبه‌رو است، و به‌‌طور مشخص، در میان کشورهای شریک در آن رودخانه‌ها یا دریاهاست. در ارتباط با دریاها، مشکلات موجود پیرامون آب‌‌های سرزمینی و یا مرزهای دریایی، موضوع کشتیرانی و ناوبری مشترک و یا ماهیگیری و غیره، که تمام این مسائل با موافقت‌نامه‌ها و معاهدات بین‌المللی و مطابق با حقوق بین‌الملل عمومی و قواعد و هنجارهای بین‌المللی تعیین می‌شود.
بااین‌حال، آن‌‌چه که به رودخانه ها مربوط می‌شود، از لحاظ توافق‌نامه‌ها و معاهدات بین‌المللی و همچنین تقسیم حق‌‌آبه میان کشورهای حوضۀ آبخیز و آبریز که رودخانه از خاک آنها می‌‌گذرد، کاملاً متفاوت است. علاوه بر این، قوانین بین‌المللی که سهمیه‌بندی آب رودخانه‌های مشترک میان کشورها را مشخص می‌‌کنند، تابع طرف‌‌هایی هستند که در کنوانسیون‌ها یا معاهداتی شراکت دارند که ممکن است بخشی از آنها باشد؛ ازاین‌رو ملزم به اجرای مفاد کنوانسیون و مقررات آن است، یا این‌‌که به آن معاهده یا کنوانسیون ملحق نشود و در نتیجه مفاد و مضمون آن کنوانسیون را اجرا نخواهد کرد، که برای نمومه می‌توان به کنوانسیون (قانون استفادۀ غیرناوبری از آب‌های بین‌المللی) اشاره کرد که ترکیه در آن عضویت ندارد.
عراق از دو رودخانۀ اصلی، دجله و فرات، که هر دو خارج از مرزهای کشور سرچشمه می‌‌گیرند، تغذیه می‌کند. این دو رودخانه 98درصد آب‌های سطحی عراق را تأمین می‌کنند. جریان این دو رودخانه از طریق سدهای احداث‌شده است بر روی آنها، انجام می‌گیرد و آب آنها را در ترکیه و سوریه هدایت می‌کنند. همچنین رودخانۀ فرات آب را از شاخه‌های طبیعی در داخل عراق دریافت نمی‌کند، بلکه از آب‌های زیرزمینی فصلی دره‌ها تغذیه می‌شود. در مقابل، رود دجله که آب را از طریق شاخه‌های اصلی مانند زاب کوچک، زاب بزرگ، خابور، رودخانۀ دیاله، و رودخانۀ العظیم دریافت می‌کند و نسبت آبی که خارج از خاک عراق رودهای کشور را تغذیه و یا به سمت آن جریان می‌‌یابد، 70درصد است.
مشکل تقسیم آب در این دو رودخانه بین عراق و ترکیه از یک طرف، و سوریه و ترکیه از طرفی دیگر، موضوع جدیدی نیست، زیرا در طول سال‌ها، مشکلات متعددی وجود داشت که مستلزم تشکیل کمیته‌های مشترک بین دو کشور جهت بررسی آنها بود، و باوجود موافقت‌نامه‌های متعددی که در این زمینه بین دو طرف منعقد گردید، طرف ترکیه‌‌ای گاهی اوقات به آنها اهمیتی نمی‌داد.

PDF دانلود

اشتراک گذاری
پژوهشگر در مرکز مطالعات وبرنامه ریزی البیان کارشناس مسائل سیاسی خاورمیانه و بین الملل دارای مدرک کارشناسی در رشته علوم سیاسی از دانشگاه بغداد وکارشناسی ارشد در رشته روابط بین الملل از دانشگاه بغداد