نفت یکی از مهمترین منابع انرژی به‌شمار می‌رود و عملیات تولید، بازاریابی و حمل و نقل آن در سطح جهانی پیامدهای قابل‌توجه سیاسی و اقتصادی را به‌دنبال دارد، و همچنین تاثیراتی را بر منافع بازیگران و طرف‌های زیادی به همراه دارد، که مهمترین آنها کشورهای تولید‌کننده و مصرف‌کننده می‌باشند، و در اینجا همیشه شاهد این هستیم که این طرف‌ها در پی دستیابی به تعادلی هستند که منافع آنها را تامین کند، اما برخی از طرف‌ها هم هستند که درگیر تحولات عدیده‌ای در زمینه فروش نفت شدند، بطوریکه مناقشه میان برخی از این طرف‌ها شدت گرفت و امروزه هر کدام از آنها جهت‌گیری‌ها و سیاست‌های مختلفی را در منطقه، در پیش گرفت، و شکی نیست که برقراری امنیت و ثبات سیاسی، دو عامل مهم در موفقیت‌آمیز بودن تلاش‌ها در جهت گسترش ظرفیت تولید در کشورهای تولید کننده می‌باشند. و در اینجا به چگونگی آغاز صادرات گاز از ایران به عراق، و نیز مقادیری که می‌تواند در آینده صادر کند، خواهیم پرداخت، بعلاوه بازگشت آن به بازارهای انرژی و مهمترین فرصت‌ها و چالش‌هایی که در آینده با آنها روبرو خواهد شد.

عراق، واردات گاز از ایران را آغاز می‌کند

عراق از اواخر ژوئن سال 2017، واردات گاز از ایران را از طریق ایستگاه نفت‌شهر آغاز کرد، عراق تا کنون –با توجه به اینکه جدیدترین خریدار گاز ایران است- توانست به 1.2 میلیارد متر مکعب گاز از طریق خط لوله صادرات آن به بغداد، دست یابد، و بدین ترتیب عراق دومین خریدار بزرگ گاز ایران به‌شمار می‌رود که واردات آن حدود 14 میلیون متر مکعب در روز است، و ترکیه با واردات حدود 30 میلیون متر مکعب در روز، در جایگاه نخست قرار می‌گیرد. سعید توکلی مدیر عامل شرکت انتقال گاز ایران تاکید کرد که ایران دو قرارداد برای صادرات گاز را به امضا رساند، یکی به پایتخت عراق، بغداد و دیگری به استان بصره، و گفت: “ایران برای صادرات روزانه 25 میلیون متر مکعب گاز به بغداد، و انتقال گاز ایران به استان بصره، برنامه‌ریزی می‌کند”، و توضیح داد که ایستگاه ایرانی شلمچه برای این کار تجهیز شده و خط لوله اهواز- شلمچه عملا با گاز پر شده است و به محض اینکه طرف عراقی آمادگی خود را اعلام کرد، روند صادرات به بصره آغاز خواهد شد، و تاکید کرد صادرات گاز ایران به بصره، همانند بغداد به میزان 25 میلیون متر مکعب در روز برسد.[1]

تعلیق اجرای پروژه‌های خطوط لوله انتقال گاز ایران به عراق

سناریوی خط لوله ایران با توجه به مذاکرات ایران و عراق در سال‌های 2013 و 2014 تا حدودی با عدم قطعیت مواجه بود، که طی آن سال‌ها این ایده مطرح شد که ایران می‌تواند خط لوله ایستگاه (نفت‌شهر) و ایستگاه (شلمچه) را که در آن زمان پیشنهاد شده بود، راه‌اندازی کند، اما وضعیت امنیتی مانع از آن شد.

در آن زمان گفته شد که پروژه خط لوله عراقی-ایرانی شکست خورده است، زیرا وضعیت امنیتی به ایرانی‌ها اجازه نخواهد داد تا کار خود را ادامه دهند، اما تحلیل‌های واقع‌گرایانه‌تر هم وجود دارد، بطوریکه ایران در سال 2014، تعلیق اجرای پروژه‌های جدید برای تولید گاز صادراتی را اعلام کرد، آنهم پس از ثبت تولید کُند در میدان گازی پارس جنوبی.

ایران در کنار منابع نفتی خود، دارای ذخایر گازی عظیمی در منطقه است، اما تولید آن به‌دلیل افزایش مصرف داخلی، با مشکلاتی در ثابت نگه‌داشتن میزان آن، مواجه شده است، بطوریکه نیمی از گاز ایران به مصرف خانگی می‌رسد، 21 درصد برای تولید برق، و 18 درصد در تولیدات صنعتی در کشور، از جمله صنایع پتروشیمی استفاده می‌شود. ایران پس از ایالات متحده، روسیه و چین چهارمین بازار بزرگ گاز طبیعی جهان به‌شمار می‌رود، اما به‌سختی پاسخگوی رشد تقاضای بازار است. طبق آمار منتشر شده توسط شرکت بریتیش پترولیوم (BP)، مصرف گاز از 102.7 میلیارد متر مکعب در سال 2005، به حدود 191.2 میلیارد متر مکعب در سال 2015 افزایش یافت، در حالیکه تولید در طول مدت مشابه از 102.3 میلیارد متر مکعب

به 192.5 میلیارد متر مکعب افزایش یافت.

اما طرف ایرانی دیدگاه متفاوتی دارد، بطوریکه حمیدرضا عراقی معاون وزیر نفت، گفت: “طبق برآوردهای مربوطه، انتظار می‌رود کل حجم صادرات گاز ایران در پایان برنامه توسعه شش ساله، به 80 میلیارد متر مکعب در سال برسد، و ایران قصد دارد 50 میلیارد متر مکعب از این مقدار از صادرات گاز را به کشورهای همسایه اختصاص دهد.[2]

کارشناسان نفت معتقدند که سالهای تحریم‌ها علیه ایران مانع توسعه پروژه‌های گاز شد و پس از لغو برخی تحریم‌ها در پی توافق هسته‌ای ایران با گروه 5 + 1، مرحله خوبی در توسعه این پروژه ها، از جمله بازار عراق، آغاز شد.

ایران، مشکلات صادرات گاز را پشت سر می‌گذارد

ایران توانست در آخرین ماه‌های سال، مشکلات صادرات گاز را از طریق خط لوله انتقال گاز ایستگاه نفت‌شهر، پشت سر بگذارد، گامی که ایران را با هفت امتیاز بیشتر نسبت به رتبه قبلی، در مرتبه پانزدهم لیست بزرگترین صادرکنندگان گاز جهان قرار داد. از سوی دیگر، ایران در حال بررسی انتقال خطوط لوله به عمان، پاکستان، هند و سایر کشورها می‌باشد، و علی امیرانی مدیر بازاریابی، فروش و بررسی‌های اقتصادی شرکت ملی صادرات گاز ایران، در مصاحبه‌ای گفت: “شرکت صادرات گاز ایران و شرکت هندی Sage قرارداد اولیه‌ای را برای ایجاد یک شبکه خط لوله گاز در آب‌های عمیق دریای عمان به امضا رساندند که هزینه ساخت این شبکه بین 4-5 میلیارد دلار می‌باشد” وی افزود: ” ظرفیت این شبکه در مرحله اول، 31 میلیون متر مکعب در روز است و می توان صادرات گاز به هند را از طریق ایجاد شبکه‌های مشابه دیگر افزایش داد.” و گزینه پایانه‌های شناور صادرات گاز طبیعی مایع (LNG) به منظور استفاده موقت برای مایع‌سازی گاز است که ایران در گذشته از این طریق عمل کرده است.

مقادیر جدید از میدان گازی پارس جنوبی

بیژن زنگنه، وزیر نفت ایران در هفتم مارس 2017 گفت: تولید گاز ایران در میدان گازی مشترک “پارس جنوبی” در خلیج فارس از تولید قطر در میدان “گنبد شمالی” تا ابتدای ماه مارس سال 2018 فراتر خواهد رفت. این امر تأیید می کند که مراحل تکمیلی توسعه در “پارس جنوبی”، فرصت بیشتری برای صادرات در آینده به تهران خواهد داد، و در حال حاضر می بینیم که انگیزه افزایش تولید گاز ایران بخاطر تزریق زیرزمینی مجدد آن در مخازن نفت خام می‌باشد، به ویژه در برخی از ذخایر نفتی مشترک با عراق، و انگیزه دیگر اینکه آن را در بازار محلی عرضه کنند.[3]

همچنین می‌توان گاز موجود در این چاه‌ها را که بخشی از مصرف بازار نیست، دوباره تزریق کرد، به عبارت دیگر، برنامه‌هایی وجود دارد که برای بیش از 20 سال پیش برای مایع‌کردن گاز ایران و شروع به صادرات آن، طرح‌ریزی شده‌اند، و به نظر می‌رسد که بزودی اجرا خواهند شد. همچنین پروژه ساخت خط لوله انتقال گاز به هند از طریق عمان، بطوریکه ایران پس از توافق هسته‌ای می‌کوشد تا شرکت‌های بین المللی نفت برای سرمایه‌گذاری در پروژه‌های بزرگ گسترش ظرفیت تولید در بخش‌های نفت و گاز، ورود کنند. اما در واقع، این امر برای محقق شدن به زمان زیادی نیاز دارد، به‌ویژه با وجود ترس شرکت‌های غول‌پیکر از ورود به بازار ایران، با در نظر گرفتن محدودیت‌های بودجه‌های سرمایه‌ای هزینه این شرکت‌ها.

مقادیر گازی که توسط ایران صادر می‌شود

ایران بزرگترین تولید‌کننده گاز در خاورمیانه است، اما این کشور بزرگترین مصرف‌کننده گاز نیز به‌شمار می‌رود، زیرا این کشور سالانه 10 میلیارد متر مکعب (353 میلیارد فوت مکعب) گاز طبیعی خشک به ترکیه صادر می‌کند و همچنین در شش ماه گذشته 1.2 میلیارد متر مکعب به عراق صادر کرده است.

ایران در حال طرح‌ریزی برنامه‌هایی برای گاز مازاد بر نیاز خود در آینده جهت صادرات به پاکستان، هند و اروپا است، بطوریکه کارشناسان نفت می‌گویند گزینه آسان‌تر برای تامین گاز اروپا در آینده، تقویت ظرفیت خط لوله‌ای است که در حال حاضر از خاک  ترکیه می‌گذرد.

چکیده

از زمان لغو تحریم‌های اقتصادی علیه ایران پس از امضای توافق هسته‌ای، جهان به سمت ثروت‌های هیدروکربنی این کشور گام برداشت و با بهره‌مندی از توسعه این صنعت به آن چشم دوخت، که به‌نظر می‌رسد دولت ترامپ از نتایج آن هراس دارد، زیرا ممکن است به تقویت موقعیت ایران در منطقه منتهی شود.

ایران به دنبال جذب بیش از 100 میلیارد دلار سرمایه گذاری خارجی در بخش انرژی است، و همزمان در جهت افزایش تولید نفت خام عمل می‌کند، و بدین ترتیب نیاز به گاز بیشتری نسبت به آنچه اکنون پمپاژ می‌کند، دارد –یا همان گازی که در تولید نفت استفاده می‌شود-، در کنار مصرف داخلی سوخت، زیرا این مقادیر، حجم و مقادیر موجود برای صادرات را کاهش می‌دهد، و چه‌بسا آنها را به چند برابر برساند.


منابع

– کانال العالم: ایران 1.2 میلیارد متر مکعب گاز را به عراق صادر می کند. 02/12/2017

http://www.alalam.ir/news/3157436

– خبرگزاری تسنیم: ایران قصد دارد 50 میلیارد متر مکعب گاز را به کشورهای همسایه اختصاص دهد. 04/12/2017

https://www.tasnimnews.com/ar/news/2017/08/22/1499253

– کانال العالم: ایران و هند موافقت کردند تا طولانی‌ترین خط لوله گاز به‌طول 1400 کیلومتر را در دریای عمان احداث کنند. 02/12/2017

http://www.alalam.ir/news/1543548

[1] . ایران 1.2 میلیارد متر مکعب گاز را به عراق صادر می‌کند.

[2] . ایران قصد دارد 50 میلیارد متر مکعب گاز را به کشورهای همسایه اختصاص دهد

[3] . ایران و هند موافقت کرده‌اند تا طولانی‌ترین خط لوله گاز به‌طول 1400 کیلومتر را در دریای عمان راه‌اندازی کنند.

اشتراک گذاری
پژوهشگر مسائل خاورمیانه در مرکز مطالعات و برنامه‌‌ریزی البیان، و کارشناس روابط ایران و عراق، دارای مدرک کارشناسی در رشته مطالعات اسلامی از دانشکده بیرکبیک- دانشگاه لندن و مدرک کارشناسی ارشد از دانشگاه میدلسکس، و در حال‌‌حاضر به تحصیل در مقطع دکترای حرفه‌‌ای در رشته فرهنگ‌‌های اسلامی مشغول می‌‌باشد.